موقعیت و تاریخچه
تکیه و بقعه بابا رکن الدین قدیمی ترین بنای تاریخ دار موجود در مجموعه تاریخی گورستان تخت فولاد است که در کنار بلوار آزادگان ( سعادت آباد) واقع شده و مدفن عارف مشهور قرت هشتم هجری قمری ، رکن الدین مسعود بن عبدالله بیضاوی است.
در متون متعددی به موقعیت تکیه در عصر صفوی اشاره شده است . از جمله محمد طاهر قزوینی در عباس نامه مینویسد : تکیه بابا رکن الدین در آخر قبرستان تخت فولاد واقع است .
و شاردن در سفر نامه اش مینویسد : آن سوی بازار حسن آباد دراز ترین و پهن ترین کوچه های اصفهان واقع شده است ، پهنای آن سی پا و درازایش یک چهارم فرسنگ است ، این کوچه به محل مشهوری به نام بابا رکن الدین منتهی می گردد .
از تاریخ بنای قدیمی و معماری بقعه بابا رکن الدین اطلاعی در دست نیست ، ولی بدون تردید بابا رکن الدین در زاویه ای که در آن معتکف بوده به خاک سپرده شده است .وجود برخی مقابر تاریخ دار که قدیمی ترین آن سال 967 هجری است ، و صلوات بر چهارده معصوم بر آن نقر شده ، نشانگر توجه مردم و جمعی از علمای شیعه به این بقعه است .
از متون تاریخی و روایت های محلی چنین بر می آید که توجه کامل بزرگان و مردم و بقعه از زمانی آغاز شد که داستان مکاشفه شیخ بهایی با بابا رکن الدین بر سر زبانها افتاد و قدر و مقام و منزلت این پیر از شیعه بودن بر مردم عادی و بزرگان دین آشکار و مسجل گردید . ارادت و توجه روز افزون مردم به بابا باعث گردید که شاه عباس اول برای خوشایند مردم اصفهان ، دستور احداث بنای عظیم و زیبای کنونی را صادر نماید.
علی رغم گفته شاردن که بانی بنا را شاه عباس میداند و گدار نیز بر همین اساس بنا را در شمار بناهای سلطنتی آورده ، اسکندر بیک منشی در ذکر اثار خیر و انشاء و احداث عمارات سلطنتی در اصفهان و شهر های دیگر ذکری از بقعه بابا رکن الدین نکرده و به نظر میرسد گفته جابری انصاری مبنی بر این که آبادی اصفهان و بناها از مردم بوده و اجبارآ نام شاه عباس یا شاهان دیگر بر کتیبه پیشانی بناها نگاشته می شده ، چندان هم بی منطق نباشد.کم بودن القاب شاه عباس در کتیبه این بنا نسبت به سایر بناهای منسوب به وی موید این مطلوب است .
به هر حال بنای بقعه بعد از مکاشفه شیخ بهایی در سال 1030 یا 1031 هجری در زمان شاه عباس اول صورت گرفت و در سال 1039 هجری در اولین سال سلطنت شاه صفی به اتمام رسید ، تولیت محال موقوفات مزار بابا رکن الدین با میر معز صوفی یکی از بزرگان صوفیه در دوره شاه عباس اول و شیخ عماد خطاط هنرمند اصفهانی تبریزی الاصل بود.
شهرت بقعه بابا رکن الدین در عهد شاه عباس دوم به حدی بود که به گفته ی شاردن قبرستان مجاور به گورستان بابارکن الدین و پل خواجو به پل بابا رکن الدین معروف شده بود.
به مرور زمان ، ویرانی های زیادی در این بنا راه یافت به همین جهت در سال 1200 هجری قمری شخص خیری به نام میرزا محمد نصیر با یزیدی بسطامی اقدام به مرمت آن نمود.
اما در دوره ی ناصر الدین شاه به فرمان ظل السلطان حکمران اصفهان به این بقعه همچون سایر بناهای دوره صفوی صدمات بسیاری وارد شد.
معماری بنا
این بقعه از لحاظ نقشه ، تناسب کامل معماری ، جزئیات بنا ، گنبد رک از سایر بناهای موجود در تخت فولاد متمایز و از اهمیت خاصی بر خوردار است.
یکی از مهمترین خصوصیت استثنایی بنا به کار بردن سمبل های عددی چون پنج در پلان بنا و دوازده در گنبد بنا است که به نظر میرسد نشانگر پایبندی و ارادت وی به پنج تن آل عبا و دوازده امام باشد.نقشه خارجی بنا به صورت پنج ضلعی به ابعاد 11/70 متر است که به ضلع شمال شرقی آن سردری بلند با غرفه های دو طبقه در طرفین اضافه کرده اند ، و محور اصلی بنا دقیقآ با قبله تطبیق می کند.
از آنجا که این بقعه در فضای بازی قرار دارد و از هر سو نمایان است ، همین امر سبب شده که معمار آن از سادگی دیوارهای بلند خارجی با ایجاد طاقنماهای متعدد بکاهد و با افزودن تزیینات کاشیکاری در لچکی های طاقنماهای مزبور ، در نما ایجادتنوع و جلب توجه نماید.
به نظر شاردن این ساختمان از جهت هندسه بنا و مشرف بودن بر سایر گنبدهای تخت فولاد از امتیاز خاصی بر خوردار است . در ابتدا در داخل و خارج بنا کاشیکاریهای مینایی عالی وجود داشته که اکنون قسمت عمده ی آن از بین رفته است
سردر بنا در ضلع شمال شرقی بقعه واقع شده و شامل ایوان بلندی به ارتفاع 7/90 متر است و دارای کتیبه ای به خط ثلث سفید بر متن کاشی لاجوردی برقلم محمد صالح اصفهانی خطاط مشهور دوره شاه عباس اول صفوی است . این کتیبه از 2/3 ضلع غربی شروع و پس از پیمودن ضلع جنوبی در 2/3ضلع شرقی ختم می شود. متن آن به شرح ذیل است :
(( بتآیید الله الواحد الباقی قد ارتفع عمارة هذه البقعه الملکوتیة فی ایام دولة فی ایام دولة کلب سدة علی بن ابی طالب صلوات الله و سلامه علیه عباس الحسینی بهادرخان خلد الله تعالی ملکه و سلطانه الی یوم القیام و تمتب بحسن اهتمامه و الانقیاد الاوامره و الامر یو مئذلله تعالی کلب الفقرا محمد صالح الاصفهانی المولوی 1039))
بر بالای در ورودی بقعه داخل ترنج عبارات(( بسم الله الرحمن الرحیم )) ، (( انا مدینه العلم و علی بابها)) و ((ادخلوا بسلام آمین)) و در کادرهای مستطیل شکل کلمات(( الله ، محمد ،علی ، فاطمه ، حسن ، حسین))به خط ثلث و نستعلیق به رنگ لاجوردی در زمینه سفید نوشته شده است.
پوشش ایوان نیم گنبدی است که بوسیله کاربندیهای جالب و زیبایی از کاشیهای زرد و مشکی با حاشیه دورگی فیروزه ای و لاجوردی تشکیل شده و پنجره مشبکی از آجرهای لعابدار فیروزه ای در بالای ورودی تعبیه شده که بخشی از نور داخل بنا را تآ مین می کند.
در سمت راست در ورودی کتیبه ای مربع شکل از سنگ مرمر به ابعاد 33*35 سانتی متر بر دیوار نصب شده متن آن در 5 سطر به خط نستعلیق است و شرح تعمیر بنا بدین مضمون:
چون از تصاریف دوران شرفات مقصوره بابارکن الدین را انهدام ساری و از تقالیب ایام وحدثان زمان غرفات معموره حصن حصین او را انهدام طاری گردیده بود از آنجا که مشیتو اراده جناب رب الارباب بر ابقاء و عدم انهدام آن بقعه شریفه میبود. در این اوان فیروزی نشان سعادت توامان توفیق حضرت باری و تآیید جناب اقدس الهی شامل حال عالیجاه رفیع جایگاه قدوة السالکین میرزا محمد نصیر با یزیدی بسطامی می گردیده و در صدد تعمیر و آبادی بقعه رفیعه و خانقه منیعه بر آمده معمور گردانید در اواسط شهر ذی الحجة الحرام سنه 1200.
در طرفین سر در غرفه های دو طبقه ای احداث شده که ابعاد غرفه های زیرین 1/8*3 متر است . غرفه سمت چپ آرامگاه صهبا شاعر نامی است . جلوی پنجره در این غرفه سنگاب چهارگوش بدون تزیینی قرار دارد که بر روی آن عبارت (( ما همه لب تشنه )) نقر شده است . ابعاد غرفه های فوقانی 1/95*3/5 متر است که ورود به آنها از طریق درهای کوچکی که در داخل بقعه و طرفین ورودی قرار دارد امکان پذیر است . نور این اتاقها از طریق پنجره مشبکی از آجر های لعابدار فیروزه ای تآمین می شود . دست رسی به پشت بام از طریق پله های بلند و مارپیچی که در سمت چپ قرار دارد امکان پذیر است . پشت بغل های ایوان سر در غرفه ها و طاقنماها با کاشی های لاجوردی مزین به نقوش اسلیمی زرد رنگ تزیین شده است .
پلان داخلی بنا نیز به صورت پنج ضلعی منتظم است که هر ضلع آن 5/90 متر می باشد. معمار به وسیله ایجاد ایوان یا صفه ای با طاق جناغی در اضلاع پنج گانه ضمن این که از زمختی بنا کاسته است ، فضای باز تر و قابل استفاده ای هم به وجود آورده و در بخش فوقانی با استفاده از کاربندی های جالب در بین طاق صفه ها ، طرح پنج ضلعی را به طرح دایره ای تبدیل نموده و گنبد داخلی را بر آن استوار کرده است .با این روش علاوه بر پنهان ساختن نا همگونی و نا متجانس بین پلان 5 ضلعی فضای داخلی و گریو 12 ضلعی گنبد ، به فضای داخلی و پوشش آن ارتباط مناسبی بخشیده است .
فضای داخلی بقعه بر خلاف سایر بقاع دوره صفوی که با تزییناتی چون گچبری ، کاشیکاری و آینه کاری آراسته شده اند ، از سادگی خاصی که با شآن این عارف بزرگ همسویی دارد برخوردار است . هیچ تزیینی بر روی دیوارهای جانبی به چشم نمی خورد و آنچه که شاردن از آن به عنوان تزیینات کاشی مینایی داخل بنا نام برده با توجه به این که کوچکترین داغ و آثار کاشی در دیوارهای مزبور به چشم نمی خورد احتمالآ کف پوش های پنجگانه است که با کاشی های فیروزه ای پوشیده شده اند .
ازاره داخل بنا در دوره ی قاجار و احتمالآ در پی تغییرات سال 1200 هجری قمری با نقاشی متشکل از گل و گلدان و پرنده تزیین شده بود اما دشمنی ظل السلطان به بناهای عهد صفوی از آن تزیینات نقاشی چیزی باقی نگذاشته جز مختصری که می توان در صفه مقبره بابا رکن الدین و صفه مقبره میرزا عبد الجواد نوری مشاهده کرد.
ایوان شرقی بقعه که مدفن بابا رکن الدین است با محجری چوبین و مشبک از فضای مرکزی جدا می شود ، ایوان غربی نیز مانند ایوان شرقی توسط محجری چوبین محصور شده و قبر میرزا عبدالجواد نوری و فاضل نوری درون آن قرار دارد .
در کف آجر فرش بخش مرکزی بقعه طرحی دایره ای با 5 شعاع به چشم می خورد عده ای آن را ساعت آفتابی میدانند و می گوییند با تابیدن نور از پنجره های پنج گانه ساعاتی از روز بر روی دیوار مشخص می شود .
گنبد بقعه از نوع گنبدهای دو پوسته است ، گنبد زیرین به صورت عرقچین و گنبد خارجی به صورت رک 12 وجهی است که بر روی گریو بلند آجری قرار گرفته است . به اعتقاد برخی از محققین این شیوه ی پوشش بر گرفته از ایده ی معماری قرون اولیه هجری در ایران است که سمبل های ویژه ساختمانی شیعیان را نمودار می سازد .
برخی از مورخین با این که توجیه که بابارکن الدین از عرفا و دراویش بوده شکل گنبد بقعه را ملهم از کلاه درویشان می دانند ، لیکن جابر انصاری گنبد رک 12 وجهی بقعه را نشانه شیعه بودن وی می داند. از آنجا که کلاه دراویش و صوفیان عمومآ از فرم مخروطی مایه می گرفته ، مقایسه و تشابه گنبد با کلاه دراویش درست به نظر نمی رسد و جای تآمل است .، لیکن تشابه فرم گنبد با کلاه سپاه قزلباش صفوی که به صورت هرمی دوازده وجهی بوده و تآکیدی بر شیعه بودن آنان می باشد را نباید از نظر دور داشت .
ارتفاع گنبد از کف بام 11/5 متر است که نمای خارجی آن با زیباترین کاشیهای فیروزه ای و با طرح های اسلیمی و ختایی به رنگ سفید در زمینه لاجوردی تزیین شده است . پنجره کوچکی در دیوار یکی از اضلاع گریو گنبد تعبیه شده که هوای بین دو گنبد درونی و بیرونی را تهویه می کند.
این تکیه دارای اتاقها و یا حجره هایی بوده که به مرور زمان از بین رفته است ، بعضی از این اتاقها دارای گچبریهای ممتاز و عالی بوده و از لحاظ معماری موقعیتی داشته اند که گاه به هر کدام از آنها عنوان تکیه اطلاق شده است. و یکی از این اتاقها معروف به ((چله خانه)) بوده که در گذشته مرتاضین در آنجا چله نشینی می کردند.
متآسفانه در سالهای اخیر و به علت احداث بلوار آزادگان و احداث بناهای متعدد در حریم این گورستان به طور اعم و این تکیه بطور اخص بخش وسیعی از این مجموعه ویران شده و فقط نامی از این بزرگان در کتب تراجم باقی مانده است
در زیل به شرح احوال و مشخصات بزرگان مدفون در این تکیه پرداخته می شود.
بابا رکن الدین
مسعود بن عبدالله انصاری بیضاوی فارسی مشهور به بابا رکن الدین یکی از عرفای مشهور قرن هشتم هجری است . از تاریخ تولد و زندگی وی اطلاع دقیقی در دست نیست . آنچه از متون تاریخی و کتب تراجم و تذکره های رجال بر می آید وی از نژاد جابریانی بود که بعد از کشته شدن عمید الدین اسعد جابری انصاری وزیر اتابک اسعد در قلعه اشکنوان فارس به اصفهان منتقل شدند.در قرن هفتم و هشتم هجری دسته ای از مرشد ها به عنوان بابا در اصفهان می زیستند که بابا رکن الدین معروف عم از همان دسته است .
در دوره ی صفویه در مورد مذهب وی بین علمای شیعه اختلاف نظر وجود داشته است . عده ای وی را اهل سنت دانسته و عده ای چون شیخ بهایی ، محمد تقی مجلسی و حاجی کلباسی وی را شیعه می دانستند.
قدیمی ترین متونی که نامی از بابا رکن الدین آورده است کتاب ارزشمند ریاض العلما است .
عبدالله افندی مولف این کتاب در این باره می نویسد :
(( بابا رکن الدین همان صوفی شیرازی معروفی است که در اصفهان در مقبره ای که بنام او به مقبره بابا رکن الدین شهرت دارد مدفون است و ظاهرآ او از اهل سنت بوده ، من در شهر لاهیجان شرحی از او دیدم بر کتاب فصوص الحکم محی الدین ابن العربی که کتابی بزرگ بوده و بر پنجاه هزار بیت بالغ می شد . این شرح که شرحی است ممزوج به متن فارسی و نسخه این بسیار کهنه بود به خط ابو الحسن علی بن محمد بن محمد بن العمویه شیرازی به تاریخ 746 و این کاتب یا معاصر مولف بوده یا قریب العهد با او )). بابا رکن الدین چنان که از مطالعه این شرح بوضوح می پیوندد شاگرد یک عده از عرفا بوده مانند شیخ کمال الدین عبد الرازق کاشی صاحب کتاب (( تآویل الایات)) و شیخ داوود قیصری شارح (( فصوص الحکم )) مزبور به شیخ نعمان خوارزمی . من در این شرح در بیان مطالب امور عجیب و مذاهبی غریب دیدم تا آنجا که از آم بر من حیرت دست داد ))
نام این شرح در کتاب کشف الظنون بنام (( نصوص الفصوص )) آمده . مولف این کتاب می نویسد :
(( از سروح فصوص الحکم یکی نیز شرح فارسی مبسوطی است بنام ((نصوص الفصوص)) تالیف شیخ رکن الدین شیرازی و هر نکته ای که در شیخ کمال الدین عبدالرزاق کاشی و شرح داوود قیصری و شرح شیخ موید الدین جندی و شرح شارح اول مسطور بوده مولانا رکن الدین آن نکات را در این کتاب آورده و حل متن بطریق نزدیک که همه کس آن را خواهد فهمید کرده اول آن حمد زیاد آن خدای را که ...))
مولف کتاب ریحانة الادب استاد ، مرشد و پیر طریقت بابا رکن الدین را بابا بیات نوشته است .
در تذکرة القبور گزی از شیخ بهایی مکاشفه ای در مقام عرفانی وی نقل میکند ، به این مضمون که آخوند ملا محمد تقی مجلسی و شیخ بهایی بر سر قبر بابا رفتند . شیخ به آخوند مجلسی رو کرد و گفت شنیدی چه گفت ، آخوند گفتند من چیزی نشنیدم ، شیخ بهایی گفتند بابا خبر وفات مرا دادند .
در بعضی منابع آمده است که شیخ صفی الدین اردبیلی در سفری که به شیراز داشته است با رکن الدین بیضاوی و رضی الدین صالیقی و شیخ مصلح الدین سعدی دیدار و ملاقاتی داشته است . البتع با توجه به این که در منابع دیگر از جمله آثار شیخ سعدی موضوع هم عصر بودن دیده نشده مطلب مورد تردید و نیاز به تحقیق بیشتری دارد .
بابا رکن الدین در روز یکشنبه 26 ربیع الاول سال 769 هجری قمری وفات کرد و در خانقاه خویش که اکنون به تکیه بابا رکن الدین معروف است به خاک سپرده شد . پس از احداث بنای کنونی ، مزار وی در صفه ی شرقی داخل بنا قرار گرفته است . در بعضی از کتب از او به مقتول یاد می کنند.
سنگ قبر وی از جنس مرمر در ابعاد 76*120*120 سانتیمتر است این سنگ ساده و بدون نوشته و تزیین است ، سنگ نوشته ی افراشته ای نیز بر بالای قبر تعبیه گردید که دارای 210 سانتی متر طول و 90 سانت متر عرض است. سنگ نوشته در 7 سطر به خط ثلث است ، سطر نخست آیه 62 از سوره یونس است .
نوشته به شرح زیل است :
